Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), sốt rét kháng thuốc là khả năng ký sinh trùng sốt rét (chủ yếu là Plasmodium falciparum) có thể sống sót và phát triển mặc dù bệnh nhân đã được điều trị và hấp thu một liều lượng thuốc bằng hoặc cao hơn liều dùng thông thường. Loại thuốc bị kháng là Artemisinin, vốn được coi là hiệu quả nhất trong điều trị sốt rét. Ngoài ra, hiện tượng kháng thuốc cũng xuất hiện ở một số loại thuốc điều trị sốt rét thế hệ mới. Một phác đồ điều trị bình thường, chỉ điều trị 3 ngày là hết, nhưng với sốt rét kháng thuốc phải tăng số ngày điều trị và phải phối hợp với các loại thuốc khác chứ không thể điều trị một loại thuốc như trước. Nguyên nhân khiến sốt rét kháng thuốc là do người bệnh không được chẩn đoán đúng và điều trị không tuân thủ đúng phác đồ điều trị do Bộ Y tế ban hành.
Nguy cơ xuất hiện sốt rét kháng thuốc
Tại Việt Nam, hiện nay WHO đã xác định 4 địa phương xuất hiện sốt rét kháng thuốc là Bình Phước, Đăk Nông, Gia Lai và Quảng Nam. Đồng Nai do giáp ranh với vùng sốt rét kháng thuốc là Bình Phước nên việc giao thương, mua bán, giao lưu qua lại của người dân sẽ tạo điều kiện thuận lợi để lây truyền ký sinh trùng sốt rét kháng thuốc trong cộng đồng.
Bên cạnh đó, trên địa bàn tỉnh Đồng Nai vẫn còn một số cơ sở hoạt động mua bán thuốc điều trị sốt rét Artemisinin, tập trung chủ yếu tại các cơ sở bán thuốc lớn, gần khu đông dân cư, dọc theo trục đường quốc lộ chính. Đồng thời, tại các huyện trọng điểm sốt rét như Vĩnh Cửu, Tân Phú, Định Quán số cơ sở bán thuốc Artemisinin nhiều hơn các huyện khác. Ngoài ra, còn 2 cơ sở bán thuốc Arterakin là loại thuốc được quy định không được phép buôn bán ngoài thị trường. Chứng tỏ việc quản lý mua bán thuốc phòng chống sốt rét tại các địa phương chưa chặt chẽ mặc dù đã có văn bản cấm của Trung ương và tỉnh.
Cán bộ y tế cũng thường xuyên đến tận các hộ gia đình để hướng dẫn, vận động người dân thực hiện các biện pháp phòng chống bệnh như: san lấp các hố, ao đọng nước, khơi thông cống, rãnh để hạn chế lăng quăng, phát quang bụi rậm để ngăn ngừa véc tơ truyền bệnh, mặc quần áo dài tránh muỗi đốt khi đi làm, thường xuyên ngủ màn đối với người dân trong vùng sốt rét lưu hành. Đặc biệt đối với người làm nghề rừng khi vào vùng sốt rét phải đem theo võng màn đã được tẩm hóa chất tồn lưu lâu để sử dụng… Thế nhưng, việc hợp tác của người dân trong công tác phòng chống bệnh sốt rét vẫn còn hạn chế, nhiều hộ dân vẫn không quan tâm đến các thông tin về bệnh, không thực hiện các biện pháp phòng chống.
Nỗ lực ngăn chặn
Để ngăn chặn tình trạng ký sinh trùng sốt rét kháng thuốc lan rộng, Bộ Y tế đã ban hành văn bản số 7873/QLD-CL ngày 24/ 5/ 2013 về việc ngừng sử dụng và thu hồi các thuốc uống dạng đơn chất chứa hoạt chất Artemisinin hoặc các dẫn xuất Artemisinin trên toàn quốc và rút số đăng ký của tất cả các thuốc đường uống dạng đơn chất chứa hoạt chất Artemisinin hoặc dẫn xuất của Artemisinin khỏi danh mục thuốc được cấp số đăng ký lưu hành.
Năm 2014, Bộ Y tế đã triển khai thực hiện dự án "Sáng kiến khu vực ngăn chặn sốt rét kháng thuốc Artemisinin" (viết tắt là RAI: regional artemisinin initiative) do Quỹ Toàn cầu tài trợ trong thời gian 3 năm (từ 2014 đến 2016) với tổng kinh phí 13,5 triệu USD. Mục tiêu chung của Dự án RAI là khống chế và ngăn chặn ký sinh trùng sốt rét kháng Artemisinin ở một số địa phương, không để lan rộng. Dự án được triển khai tại 14 tỉnh, trong đó có 4 tỉnh vùng 1 (vùng có các bằng chứng về điều trị sốt rét thất bại sớm hoặc muộn, gồm Bình Phước, Đắk Nông, Gia Lai, Quảng Nam) và 10 tỉnh vùng 2 (tiếp giáp với các tỉnh vùng 1, gồm Thừa Thiên Huế, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Kon Tum, Đắk Lắk, Lâm Đồng, Đồng Nai, Bình Dương, Tây Ninh).
Trong khuôn khổ của Dự án RAI, tỉnh Đồng Nai được phân bổ và hỗ trợ triển khai nhiều hoạt động như: cấp võng, màn tẩm hóa chất có tác dụng lâu dài cho người dân đi rừng ngủ rẫy; hỗ trợ y tế thôn bản thực hiện tuyên truyền phòng chống sốt rét và phát hiện sớm ca bệnh; tổ chức giám sát dịch tễ, lấy lam máu điều tra sàng lọc phát hiện ca bệnh tại những nơi nghi ngờ có lan truyền dịch; giám sát chất lượng và ngăn chặn tình trạng mua bán, lưu thông và sử dụng Artemisinin đơn trị liệu dạng uống nhằm loại trừ thuốc này ra khỏi thị trường. Đồng thời, triển khai các nghiên cứu ứng dụng để bảo đảm hiệu quả của kế hoạch ngăn chặn sốt rét kháng thuốc như nghiên cứu về hành vi phòng chống sốt rét và sốt rét kháng thuốc của nhóm di dân biến động, phác đồ điều trị mới phù hợp với tình hình sốt rét kháng thuốc hiện nay…
Tuy nhiên, để công tác phòng chống bệnh sốt rét đạt hiệu quả, điều quan trọng nhất hiện nay là người dân phải phối hợp tốt với ngành Y tế trong việc vệ sinh môi trường, diệt trừ lăng quăng, bọ gậy và các tác nhân truyền bệnh. Khi có các triệu chứng của bệnh sốt rét, người dân cần đến ngay các cơ sở y tế để được làm xét nghiệm và chuẩn đoán đúng bệnh. Nếu đã được chẩn đoán mắc bệnh sốt rét, người dân cần tuân thủ đúng phác đồ điều trị nhằm ngăn chặn tình trạng sốt rét kháng thuốc, sốt rét ác tính.
BS.CK1 Nguyễn Thanh Tùng
Trưởng khoa Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng - Trung tâm YTDP Đồng Nai
